ZOO Antwerpen: de voortzetting van het masterplan

Op 13 oktober hield ZOO Antwerpen een persconferentie over de nieuwigheden van het seizoen 2016. Ook ZooTripper was welkom en ging gretig op de uitnodiging in. Een verslag met een blik in de toekomst van de Antwerpse dierentuin.

Het is belangrijk om de werken die reeds langer in de ZOO aan de gang zijn te kaderen. Zo werkt de ZOO al enkele maanden aan het gloednieuwe restaurant en savannegebied in de zuidoost hoek van de dierentuin. Daarnaast wordt er al meer dan een jaar hard gewerkt aan de vernieuwing en restauratie van de Koningin Elisabethzaal.

Savanne volière met Kaapse buffels in zone Z
Savanne volière met Kaapse buffels in zone Z

De ZOO probeert steeds in al haar vernieuwingen een evenwicht te zoeken tussen moderniseren en het conserveren van het historisch erfgoed in de dierentuin. ZOO Antwerpen is namelijk grotendeels een integraal beschermd erfgoed in Vlaanderen. De 19de-eeuwse landschapsdierentuin is dan ook een goed voorbeeld van conservatie. De tuin is uitstekend bewaard gebleven en zal dat in de toekomst ook blijven. Mits aanpassingen die ervoor zorgen dat het dierenwelzijn enkel zal verbeteren waardoor er een moderne dierentuin behouden blijft in een historisch patrimonium.

ZOO Antwerpen kenmerkt zich door de karakteristieke parkaanleg. De vele kronkelende wandelwegen leiden de bezoekers niet alleen langs diverse diersoorten vanuit de hele wereld, maar de bezoeker wordt ook langs schitterende rots- en waterpartijen gevoerd. Er staan prachtige, reusachtige en honderdjarige bomen in de tuin. De prachtige open doorzichten. De vele tuinornamenten en beelden. Het zijn allemaal sprekende kenmerken die het gevarieerde landschap van de ZOO uniek maken en waarmee de tuin zich weet te onderscheiden van haar collega’s in binnen- en buitenland.

Erfgoed

Een intensieve samenwerking tussen Erfgoedbeheer Vlaanderen en ZOO Antwerpen is vanzelfsprekend een must om het unieke kader van de Antwerpse zoölogie te beschermen en te bewaren. Erfgoed Vlaanderen speelt dan ook een belangrijke rol inzake toezicht en advies over de toekomstplannen van de zoo die betrekking hebben op restauratie en behoud van de historische gebouwen, verblijven en parkaanleg. Daarnaast wordt er ook gebruik gemaakt van de expertise van vakmensen. Zo is er voor de restauratie van de Egyptische tempel bijvoorbeeld hulp nodig van experts om de schilderwerken in goede banen te leiden. Maar ook om de 19de-eeuwse parkaanleg te bewaren rekent de ZOO op de expertise van kenners de 19de-eeuwse tuinbouw.

Tussen de KMDA en Erfgoed Vlaanderen heerst dan ook een goede verstandhouding. De ideeën van beide kanten kunnen soms botsen maar door het overleg en de samenwerking vullen ze elkaar aan en ontstaan er zelfs kwalitatieve verbeteringen die hun weerslag hebben in de prachtige creaties die de afgelopen jaren werden ontwikkeld. De ZOO is dan ook zeer tevreden over de samenwerking. De ZOO is immers een belangrijk stukje omroerend erfgoed in Vlaanderen. En de directie van de dierentuin wilt dit ook zo houden en de link met de 19de eeuw versterken. ZOO Antwerpen moet de mooiste 19de-eeuwse stadsdierentuin van Europa worden.

De expansie van ZOO Antwerpen speelt een belangrijke rol in de vernieuwing van de dierentuin. De uitbreidingszone van ca. 1ha moet goed ingepast worden in het historische plaatje van de ZOO. Zo komen bijvoorbeeld de voormalige roofvogelkooien terug op de uitbreidingszone. Nu wel met een nieuwe invulling, namelijk verscheidene arasoorten. De parkaanleg van de uitbreiding zal dan ook mooi aansluiten op de reeds bestaande parkaanleg. Het canyon-gevoel dat aanwezig is in de zoo wordt behouden en zelfs versterkt door de bouw van het nieuwe restaurant en de buffelvolière aan de oostzijde van de ZOO. Aan de westzijde bevindt zich al sinds jaar en dag de andere “valleirand”, het Centraal Station. Zo blijft de ZOO een echte oasis midden in de stad.

Wat mogen we nog meer verwachten in 2016?

De ZOO start (letterlijk) morgen met nieuwe projecten die in 2016 moeten worden opgeleverd. De Moorse Tempel wordt opgeknapt en uitgebreid. Momenteel zijn de okapi’s, die er al jarenlang te bezichtigen zijn, in de winterperiode slechts zelden te zien omwille van de koude. Maar vanaf 2016 kan je de okapi’s komen bezoeken in hun binnenverblijf. Dat binnenverblijf wordt een warme plek met een tropisch klimaat waar de okapi’s zich ’s winters goed zullen voelen. Daarnaast worden ook de buitenverblijven rondom de Moorse Tempel aangepakt. In de toekomst zal de bezoeker een 360° zicht rondom het gebouw hebben. Je wandelt met andere woorden rondom het gebouw. De buitenverblijven zullen rondom het gebouw liggen.

Daarnaast is er ook voor de mensapen zicht op betere tijden. Tot nog toe kon de bezoeker de chimpansees en gorilla’s enkel in binnenverblijven bezichtigen die weliswaar wel van buitenlucht voorzien konden worden. Deze verblijven zijn zeker niet klein, maar voldoen niet meer aan de hedendaagse normen. De dieren hebben nood aan een buitenverblijf.

Gorillaverblijf
Gorillaverblijf
Chimpanseeverblijf
Chimpanseeverblijf

Op de uitbreiding van de ZOO is men vandaag al hard aan het werk. De bouw van het nieuwe restaurant en de bijhorende savanne loopt al enkele maanden. Maar nu wordt een tweede aansluitende werf geopend. De mensapen krijgen ruime buitenverblijven op de uitbreiding, aansluitend op hun actuele binnenverblijven. De uitgestrekte overnette terrassen zullen ca. 1000m² groot zijn en de dieren een pak meer bewegingsruimte geven. Beide verblijven zullen samen met een tussenin liggend wandelpad het idee versterken dat men doorheen een vallei wandelt. De bezoeker waant zich er tussen de gorilla’s en chimpansees. De dieren worden zo vitaal mogelijk tot bij de bezoeker gebracht. Uiteraard blijven mens en dier gescheiden door grote glaspartijen. Vanuit de kleine canyon tussen beide verblijven komt er een naadloze overgang naar de doorgang onder het nieuwe restaurant. Waarna men uitkomt in het savannegebied met Kaapse buffels. Wanneer beide mensapen een ruim binnen- en buitenverblijf zullen hebben, kan de ZOO een lang onbeantwoorde droom waarheid laten worden: het fokken met beide mensapensoorten.

Ten slotte gaat morgen ook de eerste spade de grond in voor de vernieuwing en ombouw van de karakteristieke inkomzone van de ZOO. Deze ingrijpende verandering zal de meest spectaculaire vernieuwing zijn met betrekking tot het aanzicht van de dierentuin. Het ondertussen nostalgische beeld van de inkom zal fundamenteel gewijzigd worden. Zo zal het aanwezige groen vervangen en verjongd worden. Ook de flamingo’s zullen profiteren van de vernieuwde inkomzone. Zo wordt hun buitenverblijf fors uitgebreid en wordt er in hun binnenverblijf zo snel mogelijk werk gemaakt van een winterverblijf zodat de vogels niet meer elke winterperiode moeten verhuizen naar Planckendael. Het oude restaurant “De Flamingo” zal blijven staan en wordt omgedoopt tot een brasserie waar men patisserie en gebak kan verkrijgen. Het gebouw wordt in haar oude glorie hersteld. Aan de westelijke zijde van “De Flamingo” wordt een nieuw onthaalgebouw opgetrokken. Dit gebouw zal kassa’s, een zooshop, EHBO en toiletten bevatten. Het geheel wordt ondergeschikt aan de reeds aanwezige vroeg 20ste-eeuwse architectuur. Zoals al eerder vermeld, gaan de vernieuwingen in het park mooi ingekleed worden in het historisch patrimonium.

Aanzicht van het nieuwe inkomgebouw
Aanzicht van het nieuwe inkomgebouw
Het aanzicht van de inkomzone vanop het Koningin Astridplein
Het aanzicht van de inkomzone vanop het Koningin Astridplein

De inkomzone zelf wordt open gesteld voor iedereen en wordt daarmee een uitbreiding van het Koningin Astridplein. De entree waar de ticketcontrole door de portiers wordt uitgevoerd, wordt verlegd ter hoogte van de kiosk. Met behulp van een sobere overkapping zullen zij tegen de regen en andere onaangename weerselementen beschermd worden. Hiervoor zijn twee goede redenen. Zo kunnen mensen zonder toegangsticket reeds een indruk krijgen van de dierentuin. Dit zal ongetwijfeld meer bezoekers lokken. Daarnaast kan ook de Marmeren Zaal gebruikt worden als toegang tot de Koningin Elisabethzaal. De klassieke paardenkastanjes op het inkomplein worden vervangen door nieuwe en jonge exemplaren. De bouwwerken die de afgelopen honderd jaar in deze zone werden bijgebouwd zullen tegen de grond gaan. De zone wordt teruggebracht naar de situatie anno 1900.

Het nieuwe inkomgebouw met de aansluiting op het jubileumcomplex
Het nieuwe inkomgebouw met de aansluiting op het jubileumcomplex

Interessant is dat het nieuwe onthaalgebouw via een uitloper zal verbonden worden met het jubileumcomplex. Door deze aansluiting zal deze zone van het park ook voor rolstoelgebruikers makkelijk toegankelijk worden. Wanneer de werken voor 2016 zijn afgerond zullen ook de grote werken aan het jubileumcomplex gestart worden. De afgelopen jaren werden de roofvogelkooien in dit deel van de ZOO reeds gemoderniseerd. Maar ook het Aquaforum (zeeleeuwen) en de verblijven voor katachtigen zullen worden aangepakt. Dit moet resulteren in een zo goed als compleet gerenoveerde ZOO Antwerpen in de periode 2017-2018.

Belangrijk bij alle nieuwigheden is dat naast het bewaren van het historisch patrimonium, ook de ontwikkeling van een natuurlijke omgeving voor de dieren centraal staat. Daarnaast blijft de ZOO ook de ingeslagen weg volgen om haar bezoekers dichter bij de dieren te brengen. Een concept dat al enkele jaren geleden werd geïntroduceerd en waarvan het pinguïnverblijf, het vogelgebouw en het buideldierengebouw sprekende voorbeelden zijn.

Hortus conclusus

Naast een dierentuin is de ZOO ook hoofdzakelijk een tuin. Het park wil deze historische continuïteit doortrekken naar de toekomst. Het basis idee is dat van de hortus conclusus, de omsloten tuin. De ZOO ligt ingesloten tussen de stad en het station. En zal dat ook altijd blijven. De historische groene oase die de ZOO al jaren vormt blijft behouden. Het groen in de tuin zal dan ook steeds versterkt worden.

De ZOO liet een grondige studie van de tuin maken. Zowel biotische als abiotische elementen werden door de studie onder de loep genomen. De conclusie is dat de dierentuin niet alleen over  een uitgebreide collectie planten beschikt, maar ook dat de nodige know-how in het park aanwezig is. De tuiniers van de ZOO zijn ware experts en slagen er al jaren in om de prachtige 19de-eeuwse uitstraling van de parkaanleg te bewaren. Kijk bijvoorbeeld naar de mozaïeken op de grasvelden die jaarlijks vernieuwd worden.

Kenmerkend voor de ZOO is de specifieke hiërarchische onderverdeling van de tuinen. De verschillende niveaus in de parkaanleg. Trappen, rotsen, grasveldjes en bloemenweides vormen samen het geheel van de parkaanleg. De typerende onderverdeling wordt doorgetrokken naar de nieuw in te richten uitbreiding. De mise en place van de tuinen moet een spontane voortvloeiing zijn van het gegeven van de 19de-eeuwse wandeling. Deze kenmerkt zich door een echte bourgeois signatuur. Men wandelt rond in de tuin waar men elkaar bekijkt en zelf bekeken wordt. Zowel mens, plant en dier spelen hier een rol. Deze spontane wandeling is niet voor niets tot stand gekomen in een tijdperk waarin de cinematografie een echte hype was. De wandeling doorheen het park moet dan ook als een cinematografisch geheel gezien worden. Men wandelt als het ware doorheen een film van plant, mens en dier. Dit alles geleid doorheen een spontane comfortzone waar men tijdens het wandelen continu geprikkeld word door de groene omgeving.

In de vroege 19de eeuw waren kunstrotsen en gietijzeren constructies structurele vernieuwingen. Deze moeten ook vandaag bijdragen aan de versterking van het historisch groen. Kijk naar de constructie van de nieuwe buitenvolières aan het vogelgebouw of de kooien aan het rotondegebouw. De historische materialen worden opnieuw ontwikkeld om de aloude sfeer van weleer op te roepen. De Vlaamse tuinbouw kende tijdens de 19de eeuw haar glorieperiode. De enorme rijkheid aan planten van inheemse en uitheemse oorsprong speelt hier een belangrijke rol. Deze aspecten zien we vandaag nog steeds terug in de parkaanleg van de ZOO.

Bomen in de zoölogie

Belangrijk met betrekking tot de parkaanleg is de aanwezigheid van de karakteristieke reusachtige oude bomen in de tuin. De bomen in de historische landschapsdierentuin zijn sterk verouderd, sommigen overschrijden zelfs de leeftijd van honderd jaar. De ontwikkeling van de bomen wordt door de ZOO goed gecontroleerd. Zo zijn alle bomen in het park geïdentificeerd. De bomen worden door de tuiniers op een veilige manier, als het ware, begeleid naar een oude leeftijd. Maar de goede zorgen van het personeel zijn niet de enige factor die de toestand van de bomen beïnvloeden. Belangrijker nog zijn de buitenfactoren. De omgeving van de ZOO is doorheen de tijd gewijzigd. Denk maar aan de aanleg van een uitgebreid metronetwerk en de uitdieping van het Centraal Station. Beide factoren hebben gezorgd voor een ombuiging van de grondwatertafel in en omheen de ZOO. Dit is vanzelfsprekend nefast voor de oude bomen. Zo drogen ze uit en raken hun wortels beschadigd door een tekort aan water. De dierentuin gaat daarom stelselmatig het bomenbestand in de ZOO vernieuwen. Dit om ruimtelijkheid te creëren. Wanneer de oude bomen plots allemaal gerooid moeten worden is het niet de bedoeling dat er een kale zoo achterblijft. Het is daarom belangrijk dat de bomen in het park niet allemaal tegelijkertijd vernieuwd worden. De dierentuin kiest ervoor om het bomenbestand van de ZOO te vernieuwen. Men wenst een evolutie van een vol begroeid centrum van de ZOO, naar een open middenzonde met daaromheen een begroeide bomenrand. Het centrale deel van de dierentuin wordt meer open terwijl de randen van de ZOO sterker voorzien zullen worden van grote bomen. Uiteraard blijven ook doorheen de rest van de ZOO bomen aanwezig. Al zullen deze stap voor stap vervangen worden door jonge bomen.  Belangrijk is dat de aanplanting van nieuwe bomen aansluit bij de omliggende architectuur.

“Het belang van groen in de ZOO kan niet onderschat worden. De omslag van een focus op binnengroen naar randgroen is zeer belangrijk. De volgende generatie moet namelijk ook kennis kunnen maken met een matuur park. Daarom is het zo cruciaal dat de bomen stelselmatig vervangen worden. Binnen veertig jaar willen we niet in een kale dierentuin staan.” Aldus directeur Dries Herpoelaert. “Er wordt gas gegeven voor de vernieuwingen. Morgen starten de eerste werken. De hele winter moet er gebouwd worden om tegen het nieuwe seizoen de eerste nieuwigheden gereed te hebben. Tegen de zomer van 2016 moeten de werken allemaal afgerond zijn. Men mag niet vergeten dat de voorbije tien jaar een groot deel van de ZOO reeds gerenoveerd werd. Er is dan ook al veel vooruitgang geboekt. De bezoeker heeft alles bij mekaar weinig last gehad van de bouwwerken in de ZOO. De bezoekers konden en kunnen steeds op behoorlijk kwalitatieve wijze ontvangen worden. De overlast van de werken wordt ook in de toekomst tot een minimum herleid.”

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.